Historisch hout

Stuk wagenschot uit de kerk van Lollum, gedateerd door Paul Borghaerts.

De Stichting Historisch Bouwhout Fryslân verzamelt houtstalen met het oog op meetreeksen, die weer worden opgeslagen in een databank. Deze meetreeksen geven de zogenaamde jaarringpatronen van een stuk hout weer. Elk stuk hout heeft dus zijn eigen meetreeks. Om een betrouwbare meetreeks te krijgen zijn minstens 80 jaarringen nodig. Door een groot aantal meetreeksen te verzamelen, krijgen we een beeld van de ouderdom, de  herkomst en de toepassing van bouwhout.

Het hout waarnaar wij op zoek zijn met het oog op deze meetreeksen, komt in verschillende soorten en maten voor. Wij onderscheiden vier categorieën: bomen, wagenschot, constructiehout en archeologische vondsten.

Pas omgevallen bomen zijn van groot belang voor de databank, omdat deze een brug kunnen slaan tussen de meetreeksen van oud hout en meetreeksen van hedendaags hout. Hierdoor kunnen kalenders tot en met heden worden gemaakt. Als we nu al beginnen met een complete verzameling van hedendaagse meetreeksen, zal dat later van onschatbare waarde zijn bij het dateren van hout.
Met het verzamelen van meetreeksen van pas omgevallen of gevelde bomen willen wij ons wel beperken tot eikenhout en naaldhout, omdat deze soorten eigenlijk als enige in constructies toegepast wordt.

Wagenschot is eikenhout van een erg fijne kwaliteit. Je komt het doorgaans tegen in de vorm van deuren, panelen of vloerplanken. Wagenschot is vaak kwartiers gezaagd, wat betekent dat de plank uit een radiaal van de boom gehaald is en dus de jaarringen loodrecht op het hout staan. Hierdoor zitten er veel jaarringen in deze stukken hout en zijn ze erg bruikbaar om meetreeksen uit te halen. Ook andere houtsoorten dan eikenhout kunnen wij goed gebruiken.

Constructiehout onderscheiden wij in gekantrecht en niet gekantrecht hout. Gekantrecht hout is hout waarvan de ronde delen van de boom eraf gehakt of gezaagd zijn, zodat je een vierkant of  rechthoekig stuk hout overhoudt. Kozijnen, dorpels en balklagen zijn eigenlijk altijd gekantrecht. Ongekantrecht hout is hout waar de buitenkant van de boom nog aan zit. Dit kan betekenen dat een balk helemaal rond is of dat hij aan twee kanten wel recht is en aan de andere twee kanten nog rond. Dit soort hout komt vaak voor als zwaardere onderdelen van constructies, denk aan stijlen, trek- en dekbalken of korbelen. Constructiedelen komen ook voor in de vorm van gekantrecht hout, het is dus niet zo dat al het constructiehout ongekantrecht is.

Voor de databank is constructiehout erg nuttig, omdat deze grote stukken hout vaak veel jaarringen bevatten. Hierdoor kunnen we er lange, zuivere meetreeksen uithalen.

Ook in archeologische vondsten zijn wij geïnteresseerd. Denk bijvoorbeeld aan een gebouw dat ingestort is waarvan de balken onder de grond zijn geraakt, of een oude waterput waarvan nog stukken hout in de grond zitten. Dit soort hout kan meetreeksen bevatten waarmee steeds oudere stukken hout gedateerd kunnen worden.

Hoe komen wij aan dat hout? In hoofdzaak zijn er drie manieren.

1) Een pand wordt gesloopt. Als wij een tip krijgen, kunnen we zelf geschikte fragmenten uitzoeken en meenemen. Meestal worden historische panden niet gesloopt, maar soms is het onontkoombaar, bijvoorbeeld na een brand of bij grote bouwvalligheid. Graag krijgen wij daarover informatie. Wij handelen altijd in overleg met de eigenaar en/of de uitvoerder, en we veroorzaken geen oponthoud.

2) Een pand wordt gerestaureerd, of er vindt bouwhistorisch of archeologisch onderzoek naar. Wij komen dan graag langs, om in overleg interessante houtstalen mee te nemen.

Het voordeel van restauraties is, dat er vaak al steigers in een gebouw staan. Binten en dakconstructies zijn dan gemakkelijk te bereiken.

Ook bij archeologisch of ander onderzoek komen er vaak interessante houtfragmenten vrij.

3) De eigenaar van een pand geeft zelf opdracht tot een dendrochrologische datering. De houtstalen die nodig zijn voor de datering, kunnen dan worden toegevoegd aan de totale collectie. De Stichting Historisch Bouwhout Fryslân heeft daartoe een overeenkomst met Borghaerts HoutDateRing, maar u kunt ook met andere dendrochronologen afspreken, dat na datering de stalen worden toegevoegd aan de collectie van de SHBF.

error: Content is protected !!